مقصد اوّل : در ذكر نبض مردان و زنان و نبض شبّان بدان كه نبض مردان مطلقاً قياس به نبض زنان مطلقاً قوىتر و عظيم‌تر و بطىءتر و متواتر مىباشد ؛ به سبب شدّت حرارت و احتياج ايشان به جذب نسيم بارد كه بدون عِظَم ، كمال انبساط حاصل نمىگردد . و چون اكثر يبوست بر مزاج ايشان غالب مىباشد ، ازين جهت سريع و متواتر نيز مىباشد ؛ به خلاف نبض زنان . و نبض صبيان ، مطلقاً نرم‌تر و ضعيف‌تر و تواتر آن زياده مىباشد ؛ به سبب قوّت حرارت و لين آلت و آن كه قوّت ايشان به حد كمال نيست . و نبض صبيان ، از صغر سن تا به حدّ بلوغ ، هر يك را به حسب مقدار جسد و جثّهء ايشان عظيم مىباشد ؛ به سبب لين آلت و شدّت حاجت ؛ زيرا كه قوّت ايشان بالنّسبة به سوى مقادير ابدان ايشان صغيرة المقدار نيست ؛ الّا آن كه نسبت به نبض مستكملين عظيم نيست . و ليكن سريع‌تر و متواتر است ؛ براى احتياج ايشان ؛ زيرا كه صبيان به سبب اجتماع بخار دخانى در عروق ايشان و كثرت هضم ايشان و تواتر ورود اغذيه در ابدان ايشان ، بسيار مىباشد احتياج ايشان به سوى اخراج فضول دخانى و جذب نسيم بارد براى ترويح حارّ غريزى . و امّا نبض شبّان ، زياده مىباشد در عِظَم . و زايد نمىباشد در سرعت و تواتر ؛ بلكه ناقص مىباشد در آن هر دو و مايل به تواتر . و نبض كسانى كه در اوّل شباب‌اند ، عظيم‌تر و نبض كسانى كه در وسط شباب‌اند ، قوىتر مىباشد . و دانسته شد از پيش‌تر كه حرارت در صبيان و شبّان ، قوى و « 1 » قريب به تشابه است و همچنين حاجت ايشان به ترويح نيز قريب به يك ديگر است . و ليكن قوّت در شبّان ، به سبب كمال نشو و نما و ظهور ما بالقوّة و بروز قوا و افعال و تحليل رطوبات فاضله ، زائد و به سر حدّ عِظَم مىرسد و تدارك مىنمايد آن چه را كه فوت « 2 » مىگردد از سرعت و تواتر . و ملاك امر - چنان چه مكرّر ذكر يافت - باعث ايجاب عِظَم و قوّتِ قوّه است و امّا حاجت ،

--> ( 1 ) . ب : ( و ) حذف شده . ( 2 ) . ب : قوت .